ทรัพยากรชีวภาพพืช

ลำดวน

ชื่อท้องถิ่น:ลำดวน
ชื่อสามัญ:ลำดวน
ชื่อวิทยาศาสตร์:Melodorum fruticosum Lour.
ชื่อวงศ์:ANNONACEAE
ลักษณะวิสัย/ประเภท:ไม้ยืนต้น
ลักษณะพืช:ถิ่นกำเนิด ประเทศแถบอินโดจีน พบตามป่าเบญจพรรณ ป่าดิบแล้งภาคตะวันออก และภาคกลางของไทย
ลักษณะทั่วไป ไม้ต้นขนาดกลาง สูง 5-10 เมตร
หรืออาจถึง 20 เมตร ไม่ผลัดใบ เรือนยอดรูปกรวย หนาทึบ ลำต้นเปลาตรง เปลือกต้นสีน้ำตาล แตกขรุขระเป็นสะเก็ด โตช้า เจริญเติบโตได้ดีในที่ชุ่มชื้น ดินร่วนซุย
                ใบ ใบเดี่ยวเรียงสลับในระนาบเดียวกันของกิ่ง รูปรีแกมรูปของขนานหรือใบรูปหอก กว้าง 3-4 เซนติเมตร
ปลายใบแหลม โคนใบสอบหรือมนสีเขียวเข้ม ใต้ใบสีอ่อนกว่าหรือสีเขียวนวล
                ดอก ออกดอกเป็นดอกเดี่ยวบริเวณซอกใบที่ปลายกิ่ง
สีเหลือง กลีบดอกหนาและแข็ง 6 กลีบ เรียงเป็นสองชั้น
ชั้นละ 3 กลีบ กลีบดอกชั้นนอก 3 กลีบ รูปไข่ปลายแหลม
แผ่กางออก ปลายกลีบงุ้มเข้าเล็กน้อย เมื่อบานกลีบจะโค้งออก กลีบดอกชั้นใน 3 กลีบ งุ้มเข้าหากันเป็นรูปสามเหลี่ยม เส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 2 เซนติเมตร มีกลิ่นหอมเย็นตอนเย็นถึงเช้า ดอกบานนานประมาณ 2 สัปดาห์
ออกดอก
เดือนธันวาคม-มีนาคม
ผล ผลกลุ่ม ทรงกลม เส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 0.6 เซนติเมตร สีเขียว เมื่อแก่เป็นสีดำ รสหวานอมเปรี้ยว

หมายเหตุ เป็นพรรณไม้ประจำจังหวัดศรีสะเกษ
ปริมาณที่พบ:ปานกลาง
การขยายพันธุ์:ใช้เมล็ด
อธิบายวิธีการเพาะ/ขยายพันธุ์:การขยายพันธุ์ เพาะเมล็ด หรือตอนกิ่ง ต้นก้าจาการเพาะเมล็ดจะโตช้า แต่แข็งแรงและทนแล้งได้ดี ใช้เวลามากกว่า 5 ปีจึงจะออกดอก กิ่งตอนออกรากค่อนข้างยาก การตอนกิ่งควรตอนจากิ่งที่ปลายยอดหรือกิ่งที่เคยออกดอกแล้ว ในปีถัดมาก็จะออกดอกกิ่งตอนที่ตอน จากกิ่งกระโดงที่โคนต้นต้องใช้เวลา 2-3 ปีจึงจะออกดอก ต้นที่ขุดล้อมมาต้องใช้เวลานานเกือบปีจึงจะฟื้นตัว
การใช้ประโยชน์/ส่วนที่นำไปใช้ประโยชน์:ลำดวนพรรณไม้ที่คนไทยคุ้นเคย เมื่อนึกถึงไม้ให้ร่มเงาที่มีดอกหอมเย็นใจ ต้นไม่ใหญ่มาก ใบไม่ร่วงเลอะเทอะ ลักษณะใบเล็ก ผมจะนึกถึงลำดวน
ลำดวนเป็นไม้ไทยแท้ที่คนไทยรู้จักกันมาอย่างยาวนาน  โดยลำดวนเป็นไม้ดอกหอมในวรรณคดี เช่น อิเหนา  ลิลิตพระลอ รามเกียรติ์ สมุทรโฆษคำฉันท์ ดอกลำดวนยังสามารถนำมาทัดผมหรือถวายพระซึ่งมีกลิ่นหอมชุ่มช่ำใจ

Garden tip :
ปลูกดอกลำดวนในบ้านให้ร่มเงาและยังได้เก็บดอกสวยๆไว้ดูเล่น ต้นลำดวนเข้าได้ดีกับสวนไทยหรือสวนไม้หอมแบบประยุกต์
แหล่งที่พบ:ต.ดงบัง อ.ประจันตคาม จ.ปราจีนบุรี
ข้อมูลอื่นๆเพิ่มเติม:นานาสาระเกี่ยวกับลำดวน
ลำดวนในวรรณคดีและการใช้ดอกลำดวนเป็นยาสมุนไพรมาฝากกัน เป็นโคลงสี่สุภาพ เรื่องลิลิตพระลอ ซึ่งมีมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาตอนต้น หรือกว่า ๕๐๐ ปีมาแล้วที่ว่า

"ยามไร้เด็ดดอกหญ้า          แซมผม พระเอย
หอมบ่หอมทัดดม                  ดั่งบ้า
สุกรมลำดวนชม                    เชยกลิ่น พระเอย
หอมกลิ่นเรียมโอ้อ้า              กลิ่นแก้ว ติดใจ"

 

          โคลงบทนี้รู้จักกันแพร่หลายในหมู่คนไทยที่อ่านวรรณคดีไทย ตั้งแต่อดีตจน ถึงปัจจุบัน
โดยเฉพาะบาทแรกคือ "ยามไร้เด็ดดอกหญ้า แซมผม" กลายเป็นคำเปรียบเทียบที่ลึกซึ้งกินใจมาเนิ่นนาน
น่าสังเกตว่า คนไทยสมัยก่อนนิยมใช้ดอกไม้แซมผม ซึ่งจุดประสงค์หลักนอกจากเพื่อความสวยงามแล้ว ยังเพื่อใช้ดมกลิ่นหอมด้วย เพราะในโคลงบทนี้บอกอย่างชัดเจนว่า ดอกหญ้านั้น "หอมบ่หอมทัดดม ดั่งบ้า" จากนั้นก็เปรียบกับดอกไม้หอม ๓ ชนิด คือ สุกรม ลำดวน และ แก้ว แสดงว่าสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนต้น คนไทยนิยมนำดอกสุกรม ลำดวน และแก้ว 
มาแซมผมกันมากซึ่งคงนิยมปลูกหรือหาได้ง่ายอีกด้วย

เมื่อเปรียบเทียบดอกลำดวนกับดอกนมแมวซึ่งเป็นพืชในวงศ์เดียวกัน ดอกลำดวนมีขนาดใหญ่และงดงามกว่าดอกนมแมว จึงนิยมนำมาใช้บูชาพระและแซมผม สาวไทยสมัยก่อนนิยมชื่อลำดวนกันทั่วไป โดยเฉพาะในภาคกลาง แต่ในภาคเหนือเรียกลำดวนว่า หอมนวล

ลำดวนมีถิ่นกำเนิดดั้งเดิมในประเทศไทย พบได้ตามป่าเบญจพรรณทั่วประเทศ ขึ้นอยู่เป็น กลุ่มๆ โดยเฉพาะบริเวณจังหวัดศรีสะเกษ พบมากจนกลายเป็นต้นไม้ประจำจังหวัดศรีสะเกษ ในปัจจุบัน

นอกจากจะเป็นสัญลักษณ์ของจังหวัดศรีสะเกษแล้ว ลำดวนยังเป็นสัญลักษณ์ของ ผู้สูงอายุอีกด้วย
มีเรื่องเล่ากันว่า สมเด็จย่าเสด็จฯ เยี่ยมชาวจังหวัดศรีสะเกษ ทรงทอดพระเนตรเห็นดงต้นลำดวนออกดอกงดงามและส่งกลิ่นหอม
ทรงพอพระทัย จากนั้นลำดวน จึงกลายเป็นดอกไม้เครื่องหมายของ คนสูงอายุในประเทศไทย ทำนองเดียวกับดอกมะลิเป็นเครื่องหมายของแม่นั่นเอง

เนื่องจากลำดวนพบได้ทั่วไปทุกภาคของประเทศไทย และคนไทยนิยมชมชอบดอกลำดวนเป็นพิเศษมาตั้งแต่อดีต จึงพบว่าวรรณคดีไทยส่วนใหญ่จะมีบทบรรยายเกี่ยวกับลำดวนเอาไว้แทบทุกเรื่อง เช่น ลิลิตพระลอที่ยกมาข้างต้น ซึ่งเป็นความไพเราะในรูปแบบโคลงสี่สุภาพของยุคกรุงศรีอยุธยาตอนต้น ผู้เขียนจะลองยกเอาความไพเราะในรูปแบบกลอนแปดในยุคกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้น (ราว ๒๐๐ ปีมาแล้ว) มาเปรียบเทียบดูบ้าง

ว่ากล่าวถึงลำดวนเอาไว้อย่างไร

"เหมือนกลิ่นปรางนางปนสุคนธ์รื่น
คิดถึงคืนเคียงน้องประคองสม
ถอนสะอื้นยืนเด็ดลำดวนดม
พี่นึกชมต่างนางไปกลางไพร
"

ที่ยกมานี้เป็นสำนวนของสุนทรภู่ในนิราศเมืองแกลง แสดงให้เห็นถึงกลิ่นของดอกลำดวนที่ใช้แทนกลิ่นแก้มและน้ำหอมได้

ยามอยู่ในป่าห่างไกลคนรัก ยังมีสำนวนไพเราะอีกมากมายเกี่ยวกับลำดวนจากวรรณคดีไทยเรื่องอื่นๆ อีกมาก เช่น อิเหนา กาพย์เห่เรือ รามเกียรติ์ สมุทรโฆษคำฉันท์ เป็นต้น

 

ฤดูกาลที่ใช้ประโยชน์ได้:เดือนธันวาคม-มีนาคม ออกดอก
แหล่งที่มาของข้อมูล:1. ไม้ต้นประดับ เล่ม 1,ผศ.จิรายุพิน จันทรประสงค์ 2. http://www.doctor.or.th ลำดวน : สัญลักษณ์แห่งไม้ใกล้ฝั่ง,เดชา ศิริภัทร 3. http://www.thaigreengarden.com/plantlunduan.html
คำช่วยค้นหา(keyword): ลำดวน, หอมหวน
ผู้บันทึกข้อมูล:มะลิวัลย์ ชื่นอารมย์
วันที่บันทึกข้อมูล:6/8/2011 12:49:22 PM
วันที่แก้ไขล่าสุด:6/8/2011 1:34:39 PM
จำนวน view:5003 ครั้ง
สถานะการตรวจสอบ:ยังไม่ผ่านการตรวจสอบความถูกต้อง

รูปภาพ:






^ ไปบนสุด